
Nad Odrą wiklinę kiedyś wyplatało nawet kilkaset osób. W Chróścicach i Siołkowicach kosze były nie tylko rzemiosłem, ale sposobem na życie. Dziś tradycję próbują utrzymać ci, którzy nauczyli się jej od rodziców i dziadków.
Plecionkarstwo zaczynało się tam, gdzie rosła wiklina. Nad Odrą nie trzeba było jej daleko szukać. Przez wieki mieszkańcy wykorzystywali również słomę, łyko, korzenie, gałęzie, sitowie czy trzcinę. Z naturalnych materiałów powstawały kosze, płoty, maty, naczynia, meble, a nawet elementy budynków.
To nie było hobby. Plecionkarstwo należało do podstawowych umiejętności potrzebnych w gospodarstwie, a później stało się ważnym źródłem dochodu mieszkańców wielu miejscowości dzisiejszego powiatu opolskiego.
Wiklina dawała pracę całym wsiom
Jak wynika z opracowania „Plecionkarstwo na Śląsku Opolskim”, przygotowanego przez Fundację „Dla Dziedzictwa” we współpracy z Instytutem Śląskim, tradycja wyplatania na Opolszczyźnie ma znacznie starsze korzenie, niż mogłoby się wydawać. Według badań archeologicznych prowadzonych na terenie Ostrówka w Opolu, plecionkarstwo ma na tym terenie bardzo długą historię. Znaleziono tam m.in. plecione sznury z łyka i słomy, wiklinowe kojce, plecionki wykorzystywane w budownictwie oraz plecione płoty.
Z czasem nadodrzańskie miejscowości stały się ważnymi ośrodkami produkcji. Szczególne znaczenie miały Chróścice, Siołkowice, Popielów, Dobrzeń Wielki i Dobrzeń Mały. Rozwojowi rzemiosła sprzyjały warunki naturalne. Nad Odrą rosła dziko wiklina, a w XIX wieku zaczęto zakładać plantacje, żeby zapewnić coraz większej liczbie plecionkarzy odpowiednią ilość surowca.
Skala produkcji była ogromna. W 1873 roku nadleśniczy Gerike ze Stobrawy informował Śląski Związek Leśny, że w Chróścicach działało 20 profesjonalnych producentów i handlarzy koszykami, dla których przez cały rok pracowało od 300 do 400 wyplataczy. W Siołkowicach było 16 handlarzy i 250–300 wyplataczy. W Popielowie u czterech handlarzy pracowało kolejnych 40–50 osób.
Tak duże zapotrzebowanie na wiklinę miało również ciemną stronę. Surowca zaczęło brakować, dlatego dochodziło do kradzieży pędów wierzby. Zorganizowane grupy złodziei wikliny potrafiły wdawać się w regularne potyczki ze strażnikami leśnymi.
Chróścice. Wieś, którą znała cała branża
Chróścice stały się jednym z najważniejszych ośrodków plecionkarstwa na terenach dzisiejszej Polski. W XIX wieku niemal w każdym domu ktoś zajmował się wyplataniem. Z czasem niewielkie warsztaty zaczęły przeradzać się w większe zakłady, a miejscowi plecionkarze nie tylko produkowali kosze, ale również organizowali pracę innym.
Wiklinowe wyroby trafiały daleko poza Śląsk Opolski. Na początku XX wieku produkowano również meble z wikliny. Po II wojnie światowej w Chróścicach działała spółdzielnia „Jedność”, która zajmowała się produkcją wózków dziecięcych i wyrobów koszykarskich. Miała sklepy w Chróścicach i Opolu, własną plantację wikliny koło Wołczyna, a jej produkty trafiały na rynki zagraniczne. W 1957 roku rozpoczęto eksport. Chróścickie wyroby wysyłano m.in. do USA, Kanady, Wielkiej Brytanii, Szwecji, Szwajcarii, Niemiec, Belgii i Holandii. Ta historia nie została jednak tylko w archiwach. Jednym z jej najważniejszych współczesnych bohaterów jest Tadeusz Taszycki, nestor opolskich plecionkarzy, mieszkający w Chróścicach.
Do plecionkarstwa przywiodło go życie. W latach 70. przyjechał na Śląsk Opolski. Ożenił się z rodowitą Ślązaczką, pochodzącą z rodziny, w której plecionkarstwo miało około 150-letnią tradycję.
– Z wikliniarstwem związałem się w latach 70. XX wieku, kiedy po ślubie zamieszkałem na Śląsku Opolskim, w rodzinnych stronach mojej żony – wspomina twórca ludowy Tadeusz Taszycki. – Wtedy poznałem bliżej rzemiosło, które w jej rodzinie miało już około 150-letnią tradycję. Wikliniarstwem zajmowali się kolejni członkowie rodziny, przekazując sobie wiedzę i umiejętności.
Taszycki prowadził własny warsztat, uprawiał i przygotowywał wiklinę, a koszykarstwo stało się sposobem na utrzymanie rodziny. Z żoną Renatą wyplatał m.in. kosze na ziemniaki. W 1986 roku zamieszkali w domu, na który – jak wspominał – zarobili wyplataniem koszy. Po latach, gdy tradycyjne rzemiosło zaczęło zanikać, nie przestał się nim zajmować. Od 2005 roku współpracuje z Muzeum Wsi Opolskiej, w 2008 roku został członkiem Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Jest także depozytariuszem plecionkarstwa na Śląsku Opolskim.
Siołkowice mają kosz w herbie
O znaczeniu plecionkarstwa przypomina również herb Starych Siołkowic. Widnieje na nim wiklinowy kosz. Nie jest to przypadkowy symbol. W XIX wieku Siołkowice należały do najważniejszych ośrodków plecionkarskich w regionie. W 1873 roku pracowało tu od 250 do 300 wyplataczy zatrudnianych przez 16 handlarzy. Kosze trafiały daleko poza najbliższą okolicę. Dziś tradycję tę kontynuuje Piotr Wiśny. 62-letni mieszkaniec Starych Siołkowic pochodzi z rodziny, w której plecionkarstwo przekazywano przez pięć pokoleń.
– Kiedyś można było z tego rzemiosła wyżyć – mówi Piotr Wiśny. - W 1985 roku podjąłem decyzję o założeniu własnej firmy, która działała przez 23 lata. Później postanowiłem zmienić pracę i wyjechałem za granicę. Kiedy wróciłem, pięć lat temu, okazało się, że zainteresowanie plecionkarstwem wciąż jest duże. Zaczęły pojawiać się warsztaty i pokazy, więc postanowiłem ponownie zająć się tym, co od pokoleń było obecne w mojej rodzinie. W ten sposób wróciłem do swoich korzeni i dziś chcę przy nich pozostać.
W jego warsztacie powstawały m.in. foteliki rowerowe dla dzieci, łóżeczka, skrzynie i pojemniki na kwiaty. Dziś wykorzystuje przede wszystkim wiklinę z wierzby purpurowej, ale również pałkę wodną, tatarak i korzenie sosny. Jednym z najbardziej niezwykłych wspomnień jest naprawa gondoli balonowej.
– Wykonywałem różne przedmioty, które przydawały się w domach do celów użytkowych czy dekoracyjnych – mówi Piotr Wiśny. – Kiedyś zdarzało się nam z tatą naprawiać uszkodzoną gondolę balonową. Ja siedziałem w środku, a mój tata na zewnątrz i w ten sposób przeplataliśmy wiklinę.
Dziś Piotr Wiśny nie chce, żeby plecionkarstwo zostało wyłącznie pokazem na festynie. Będzie prowadził zajęcia dla dzieci i młodzieży w Ośrodku Kultury, Turystyki i Rekreacji w Popielowie.
– Trzeba poznać techniki, nauczyć się przygotowywać materiał i przede wszystkim dużo kolokwialnie mówiąc, ćwiczyć. – mówi. - Zdolności manualne są oczywiście pomocne, ale wiele można wypracować właśnie poprzez praktykę.
I dodaje:
– Żeby to rękodzieło mogło przetrwać i żeby tradycja plecionkarstwa nie zaginęła, potrzebna jest przede wszystkim nauka i przekazywanie wiedzy kolejnym pokoleniom – podkreśla. – Krótkie warsztaty mogą jedynie zaciekawić, dlatego potrzebne są dłuższe kursy, przeznaczone dla osób, które naprawdę chcą się tym zajmować. Tylko podczas regularnej, dłuższej nauki można poznać techniki, nauczyć się właściwego przygotowania materiału i zdobyć umiejętności pozwalające samodzielnie wykonywać bardziej skomplikowane przedmioty. W ten sposób możemy sprawić, że plecionkarstwo pozostanie żywą tradycją, a nie tylko wspomnieniem przeszłości.
Nie tylko wspomnienie
Dziś plecionkarstwo wygląda inaczej niż przed stu czy dwustu laty. Nie jest już podstawowym źródłem utrzymania całych wsi. Nie ma setek wyplataczy pracujących dla miejscowych handlarzy, a wiklinowe kosze nie są obowiązkowym wyposażeniem każdego gospodarstwa. Ale rzemiosło nie zniknęło.
W Chróścinie zajęcia z plecionkarstwa w Centrum Aktywności Lokalnej poprowadzi Monika Bienek-Kościelny z Ciepielowic. Od najmłodszych lat interesuje się rękodziełem i naturalnymi materiałami. Niedawno ukończyła dwuletni kurs zawodowy i zdobyła tytuł koszykarza-plecionkarza. Wyplata kosze z wikliny świeżej, parzonej i okorowanej.
To właśnie takie miejsca i osoby decydują dziś o tym, czy plecionkarstwo pozostanie wyłącznie zapisem w opracowaniach historycznych. Bo historia nadodrzańskich koszykarzy jest historią nie tylko wikliny. To także opowieść o tym, jak surowiec rosnący za wsią potrafił stworzyć zawód, utrzymać rodziny, połączyć sąsiadów i wyprowadzić niewielkie miejscowości na rynki daleko poza Śląskiem Opolskim.
Historia plecionkarstwa na Opolszczyźnie dostała też nowe, międzynarodowe potwierdzenie. W 2023 roku plecionkarstwo na Śląsku Opolskim wpisano na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Dwa lata później, 10 grudnia 2025 roku, tradycje plecionkarskie z Polski trafiły na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. To oznacza, że rzemiosło, które przez dziesięciolecia było dla mieszkańców Chróścic, Siołkowic i okolic po prostu sposobem na życie, dziś jest uznawane za część dziedzictwa wymagającego ochrony i przekazywania kolejnym pokoleniom.



Napisz komentarz
Komentarze